Kedi Kumu ve Tuvalet Eğitimi: Kum Seçimi, Kap Yerleşimi ve Sorun Çözme

Kedilerin tuvalet alışkanlığı büyük ölçüde içgüdüseldir; sağlıklı bir kedi, uygun bir kum kabı sunulduğunda onu genellikle kendiliğinden kullanır. Tuvalet sorunu ortaya çıktığında ise neredeyse her zaman devrede olan bir neden vardır: kabın yeri, sayısı, kumun cinsi ya da altta yatan bir sağlık problemi. Bu yazı, doğru kum ve kap seçiminden kabın nereye konacağına, yavruya alışkanlık kazandırmaktan "kum dışına tuvalet" sorununu çözmeye kadar kedi tuvaletinin bütün ayrıntılarını toparlar. Kum dışına tuvalet yapan bir kedide ilk adım her zaman veteriner kontrolüdür.

Kum türleri

Piyasada birkaç temel kum tipi bulunur; çoğu kedi ince taneli, kokusuz ve topaklanan kumu tercih eder.

Topaklanan (bentonit) kum: İdrarla temas ettiğinde sertleşip topak oluşturur, bu topak kürekle alınır. Temizliği kolaydır ve kabın alt kısmı uzun süre kuru kalır. İnce taneli olanları kedilerin pati hassasiyetine daha uygundur.
Topaklanmayan kum: İdrarı emer ama topak yapmaz; bu yüzden kabın tamamının daha sık boşaltılması gerekir. Bazı kediler kap ıslak kaldığı için bu tip kumda kaba gitmeyi azaltır.
Silika (kristal) kum: Nem çeken silika boncuklarından oluşur, koku kontrolü iyidir ama bazı kediler keskin dokusundan hoşlanmaz. İdrar miktarını gözle takip etmeyi de zorlaştırabilir.
Bitkisel kumlar: Mısır, buğday, odun peleti ya da ceviz kabuğu gibi malzemelerden yapılır. Bazı türleri tuvalete az miktarda dökülebildiği için temizliği kolaylaştırır; ancak doku ve koku alışılmadık geldiğinden geçişi kademeli yapmak gerekir.

Parfümlü, "bahar kokulu" kumlardan kaçının; koku insana hoş gelse de kedinin koku alması bizimkinden çok daha keskindir ve yapay koku kabı kedi için itici hâle getirebilir. Kum tipini değiştirecekseniz yeni kumu birkaç gün boyunca eskisine az az karıştırarak geçin. Birden fazla kedi varsa hepsinin kabul ettiği ortak bir kum bulana kadar iki farklı kabı iki farklı kumla sunmak işe yarar.

Doğru kap: sayı, boyut ve tip

Sayı: Genel kural kedi sayısı + 1'dir. Tek kedi için iki, iki kedi için üç kap. Kaplar farklı odalara dağıtılmalı; yan yana duran iki kabı kedi çoğu zaman tek kap sayar. Çok kedili evlerde kap düzeni, kaynak paylaşımının önemli bir parçasıdır.
Boyut: Kap, kedinin burnundan kuyruk dibine kadarki uzunluğunun yaklaşık 1,5 katı olmalı. Hazır satılan kapların çoğu fazla küçüktür; geniş saklama kutuları çoğu zaman daha iyi bir çözümdür.
Üstü açık mı, kapalı mı: Kapalı (kabinli) kaplar kokuyu içeride biriktirir, kedinin çevreyi görmesini engeller ve iri kedilerde dar kalır. Çoğu kedi üstü açık kabı tercih eder. Kapalı kap kullanıyorsanız kapağı çıkarıp denemek sorunları çözebilir.
Kenar yüksekliği: Yetişkin ve sağlıklı kedilerde yüksek kenar, kum saçılmasını azaltır. Yavrular, yaşlı kediler ve eklem ağrısı olanlar için en az bir kenarı alçak (yaklaşık 8-10 cm) kap şarttır.

Kabın yerleşimi

Konum, kum tipinden bile önemli olabilir. Kedi, kendini savunmasız hissettiği bir yerde tuvaletini yapmak istemez.

Sessiz, az geçilen ama kedinin kolayca ulaşabileceği bir köşe seçin. Çamaşır makinesinin yanı, kombi altı, gürültülü koridor gibi ani ses çıkan yerlerden kaçının.
Kabı mama ve su kabından uzağa koyun; kediler beslendikleri yerin yanında tuvalet yapmaktan kaçınır.
Kabın en az iki çıkış yönü olsun; kedi köşeye sıkışmış hissetmemeli. Çok katlı evlerde her kata bir kap koyun.
Yaşlı ya da hareketi kısıtlı kedilerde kap, kedinin yaşadığı kata ve sık durduğu odalara yakın olmalı; merdiven çıkmak zorunda kalması kazalara yol açar.

Temizlik ve bakım

Topak ve dışkıyı günde en az bir, tercihen iki kez alın. Kediler temiz kaba çok daha isteklidir.
Topaklanan kumda haftada bir kabın seviyesini tamamlayın; kum derinliği yaklaşık 5-7 cm olmalı.
Kabın tamamını, topaklanan kumda birkaç haftada bir, topaklanmayan kumda çok daha sık boşaltıp yıkayın. Kokusuz sabun kullanın; çamaşır suyu, amonyak ve güçlü kokulu temizleyicilerden kaçının, kalıntı kokusu kediyi kaçırır.
Plastik kap zamanla çizilir ve koku tutar; yılda bir değiştirmek mantıklıdır.
Kum kabını temizlerken içeriğe bakma alışkanlığı edinin: idrar topaklarının sayısı ve boyutu, dışkının kıvamı ve rengi çoğu hastalığı erkenden haber verir.

Yavruda tuvalet eğitimi

Yavru kediler genellikle annelerinden öğrenir ve çok az yönlendirmeyle kabı kullanır. Yeni gelen bir yavruda:

İlk günlerde yavruyu küçük bir odada tutun ve kabı kolayca görebileceği, alçak kenarlı bir biçimde yerleştirin.
Uyandıktan sonra, oyundan sonra ve yemekten kısa süre sonra yavruyu nazikçe kaba koyun.
Kabı kullanınca sakin bir sesle övün; kaza olduğunda asla azarlamayın ya da burnunu sürtmeyin, bu yalnızca korku ve gizli tuvalet yaratır.
Kaza yapılan yeri enzim içeren bir temizleyiciyle silin ki koku kalmasın.

Yeni sahiplenilen bir yavrunun ilk haftalarına dair ayrıntılar için yavru kedi bakımı yazısına bakabilirsiniz.

Kum dışına tuvalet: önce sağlık

Bir kedi, daha önce düzenli kullandığı kabın dışına tuvalet yapmaya başladıysa bu bir "inat" ya da "kıskançlık" değildir. Nedenler şu sırayla düşünülmeli:

Önce tıbbi nedenler: İdrar yolu iltihabı, kristal ya da taş, idrar yolu tıkanıklığı, böbrek hastalığı, şeker hastalığı, ishal, kabızlık ve eklem ağrısı kum dışı tuvaletin en sık nedenleridir. İdrar yapmakta zorlanan, kaba girip çıkıp ıkınan, az az idrar yapan ya da idrarında kan görülen erkek kedi acil bir durumdur; saatler içinde veterinere ulaşın. Bu belirtileri kedilerde hastalık belirtileri yazısında ayrıntılı bulabilirsiniz.
Kap ve kum sorunları: Kap kirli, çok küçük, kapağı sıkıcı ya da kenarı yüksek; kum kokulu ya da yeni değişti; kap sayısı yetersiz.
Konum sorunları: Kap gürültülü ya da başka bir hayvanın "pusu kurduğu" bir yerde; kedinin ulaşması zor.
Stres ve çatışma: Taşınma, evde yeni bebek, yeni hayvan ya da başka bir kediyle gerginlik. Erkek kedilerde dik kuyrukla duvara sprey biçiminde idrar, tuvalet ihtiyacından çok işaretleme davranışıdır; kısırlaştırma bunu belirgin biçimde azaltır.

Veteriner, sağlık sorununu dışladıktan sonra çözüm genellikle şudur: kap sayısını artırmak, kabı büyütmek, kapağı kaldırmak, kokusuz kuma geçmek, kabı daha sakin bir yere taşımak ve kaza yapılan yerleri koku kalmayacak şekilde enzim içeren temizleyiciyle silmek. Kedinin kaza yaptığı noktaya geçici olarak mama kabı ya da oyun alanı kurmak da o noktayı "tuvalet" olmaktan çıkarabilir.

Sık yapılan hatalar

Tek kediye tek kap koymak
Kabı çamaşır makinesi yanına ya da uzak bir bodruma koymak
Parfümlü kum ve güçlü kokulu temizleyici kullanmak
Kum tipini bir günde tamamen değiştirmek
Kapalı kabı hiç denememek ya da tam tersi, kedinin sevmediği kapağı ısrarla kullanmak
Kum dışı tuvaleti "inat" sanıp veteriner kontrolünü atlamak
Kaza yapan kediyi azarlamak, burnunu sürtmek
Kaza yapılan yeri sıradan deterjanla silip koku bırakmak

Sık sorulan sorular

Kedim kabı kullanıyordu, birden bıraktı. Ne yapmalıyım?

Önce veterinere gidin; ani başlayan tuvalet sorununun arkasında sıklıkla idrar yolu ya da başka bir sağlık problemi vardır. Sağlık sorunu yoksa kabı, kumu ve konumu gözden geçirin.

Kumu ne sıklıkla değiştirmeliyim?

Topakları günde bir-iki kez alın. Topaklanan kumda kabın tamamını birkaç haftada bir yıkayın; topaklanmayan kumda çok daha sık.

İki kedim aynı kabı kullanıyor, sorun mu?

İşe yarıyorsa şart değil, ama yine de kedi sayısı + 1 kadar kap sunmak çatışma ve tuvalet sorunu riskini düşürür.

Kapalı kap koku için daha mı iyi?

İnsan için öyle görünür, ama kokuyu içeride biriktirdiği için kedi açısından genellikle daha kötüdür. Asıl koku çözümü sık temizliktir.

Evine alışkın, kum kabını düzenli kullanan bir kedi dostu arıyorsanız kedi sahiplendirme ilanlarını inceleyebilirsiniz. Sahiplendirme ücretsizdir.