Tezgahta bırakılan bir yiyecek, yere düşen ilaç ya da ulaşılabilir bir saksı bitkisi kedi ve köpeklerde ciddi zehirlenmeye yol açabilir. Riskli maddeleri önceden belirleyip kapalı dolaplara almak kazaların çoğunu önler. Zehirlenme şüphesinde evde müdahale etmeye çalışmayın; veteriner hekime ulaşın.
Zehirli bitkiler
Ev ve bahçe bitkilerinin çoğu hayvanlar için güvenli değildir. Özellikle kedilerde bazı bitkiler çok küçük miktarda bile tehlikelidir.
- Zambak (Lilium ve Hemerocallis türleri) kediler için ölümcüldür. Yaprağı, çiçeği, poleni, hatta vazo suyu ölümcül böbrek yetmezliğine yol açabilir. Kedili bir evde bu bitkiler hiç bulunmamalı; buket alırken içeriğini çiçekçiye kontrol ettirin.
- Sikas (Cycas) palmiyesi: Tüm bitki, özellikle tohumları hem kedi hem köpekte ağır karaciğer hasarı yapar.
- Difenbahya, antoryum, filodendron ve barış çiçeği (spatifilyum): İçerdikleri kristaller ağızda yanma, aşırı salya, şişme ve yutma güçlüğüne yol açar.
- Gelincik, zakkum, çuha çiçeği, sardunya, lale ve sümbül soğanları, kasımpatı: Sindirim sistemi, kalp ya da sinir sistemi üzerinde değişen derecelerde toksik etki gösterebilir.
- "Kedi çimi" dışındaki bitkilere kedinizin erişimini kısıtlayın; asılı saksı ve kapalı bir bitki odası pratik çözümlerdir.
Zehirli besinler
İnsanlar için sıradan olan birçok gıda, kedi ve köpeklerde zehir etkisi gösterir. Mama seçimi kadar, mama dışında ne verildiği de önemlidir; bu konuya kedi maması ve köpek maması yazılarında da değiniliyor.
- Çikolata ve kakao: İçerdiği teobromin, köpek ve kedilerde kusma, kalp ritmi bozukluğu ve nöbet yapar. Bitter çikolata ve kakao tozu en tehlikelisidir.
- Üzüm ve kuru üzüm: Özellikle köpeklerde çok küçük miktarda bile ani böbrek yetmezliğine yol açabilir. Üzümlü kek, kurabiye ve tahıl gevrekleri de risklidir.
- Soğan, sarımsak, pırasa ve taze soğan: Çiğ, pişmiş ya da toz hâlde; kırmızı kan hücrelerine zarar verip kansızlık yapar. Kediler köpeklerden daha duyarlıdır.
- Ksilitol (birçok şekersiz sakızda, bazı diş macunu, fıstık ezmesi ve tatlandırıcılarda bulunur): Köpeklerde ani kan şekeri düşüşü ve karaciğer yetmezliği yapar, çok tehlikelidir.
- Avokado, makadamya cevizi, kafein (kahve, çay, enerji içeceği), alkol ve çiğ hamur (maya): Farklı mekanizmalarla toksiktir; çiğ maya hamuru midede şişer ve alkol üretir.
- Kemikli et artıkları, çok yağlı yemekler ve baharatlı sofra artıkları da kusma, ishal ve pankreas iltihabına yol açabilir.
Ev kimyasalları ve ilaçlar
- Antifriz (etilen glikol): Tatlı olduğu için hayvanlar isteyerek yalar ve çok az miktarı ölümcüldür. Garaj ve otoparkta dökülmüş sıvıya dikkat edin.
- Kemirgen zehiri (rodentisit): Hem doğrudan yenmesi hem de zehir yemiş bir fareyi yakalamak tehlikelidir; belirtiler günler sonra iç kanama olarak ortaya çıkabilir.
- Çamaşır suyu, tuz ruhu, deterjan, bulaşık makinesi kapsülleri ve yüzey temizleyicileri: Renkli ve kokulu kapsüller özellikle ilgi çeker; ağızda ve yemek borusunda yanık yapar.
- Naftalin (güve topu), haşere ilaçları, salyangoz zehiri ve bahçe gübreleri.
- İnsan ilaçları: Parasetamol, kediler için küçük dozda bile ölümcüldür; ibuprofen ve benzeri ağrı kesiciler hem kedi hem köpekte mide kanaması ve böbrek hasarı yapar. Antidepresan, tansiyon ilacı ve vitamin-mineral takviyeleri de risklidir. Hiçbir insan ilacını veterinerinize sormadan vermeyin.
- Kendi hayvanınızın ilacını bile "iki kat" vermeyin; doz aşımı bir zehirlenmedir.
Çantada, komodinde ve mutfak tezgahında unutulan ilaç kutuları en sık kazalardandır; hepsini kapaklı bir dolapta tutun.
Yutulabilen cisimler ve fiziksel tehlikeler
- İp, iplik, yün, saç bandı ve oltalı kedi oyuncakları: Kedi ipliği yutunca bağırsak katlanıp kesilebilir; görünen ucu çekmeyin, doğrudan veterinere gidin.
- Çorap, iç çamaşırı, bez parçası, oyuncak parçaları, kemik, mısır koçanı ve şeftali çekirdeği köpeklerde bağırsak tıkanıklığı yapabilir.
- Düğme pil ve mıknatıs yutulması acildir; pil yemek borusunu hızla yakar.
- Elektrik kabloları (özellikle yavrularda ve kemiren köpeklerde), sarkan perde ve stor ipleri boğulma riski taşır.
- Açık pencere ve balkon: kediler yüksekten düşerek ciddi biçimde yaralanır; sineklik yeterli değildir, sağlam bir kedi filesi gerekir.
Yavru kedi ve köpekler her şeyi ağzına götürdüğü için risk çok daha yüksektir; yavru köpeğin eve alışması ve yavru kedi bakımı yazılarında ev hazırlığına dair ek öneriler var.
Zehirlenme şüphesinde ne yapmalı, ne yapmamalı
Yapılması gerekenler
- Hayvanı zehir kaynağından uzaklaştırın; ağzında madde varsa nazikçe alın.
- Hemen veteriner hekiminizi ya da en yakın açık kliniği arayın. Neyin, ne zaman ve yaklaşık ne kadar alındığını söyleyin.
- Ambalajı, bitki parçasını ya da kusmuk örneğini yanınıza alın; etkin madde bilgisi tedaviyi hızlandırır.
- Deriye ya da tüye madde bulaştıysa bol ılık suyla yıkayın; göze kaçtıysa yine bol suyla durulayın.
- Belirtileri not edin: kusma, titreme, salya, denge kaybı, nöbet, diş etinin rengi.
Yapılmaması gerekenler
- Veteriner söylemeden kusturmaya çalışmayın. Tuzlu su, karbonat ya da parmakla kusturma tehlikelidir; asit veya alkali maddelerde ve petrol türevlerinde kusturmak yemek borusunu ikinci kez yakar, bilinci kapalı hayvanda boğulmaya yol açar. Kusturma kararı veterinere aittir.
- Süt, yağ, yumurta gibi "ev panzehirleri" vermeyin; çoğu işe yaramaz, bazıları emilimi artırır.
- Beklemeyin. "Belki bir şey olmaz" demek, çoğu zehirde kaybedilen zamandır.
- İnsanlar için satılan aktif kömür ürünlerini kendi başınıza vermeyin; miktar ve uygunluk kararını veteriner verir.
Önleme kontrol listesi
- Zambak ve sikas gibi yüksek riskli bitkileri evden tamamen çıkarın
- Tüm ilaçları, temizlik ürünlerini ve kimyasalları kapaklı, yüksek dolaplarda saklayın
- Çöp kutusunu kapaklı ve erişilmez yapın (çikolata, soğan, kemik, ipli ambalaj)
- Sofra artığı ve "bir lokma" alışkanlığından vazgeçin
- Balkon ve pencerelere sağlam file takın
- Kabloları toplayın, oltalı oyuncakları oyun bittiğinde kaldırın
- Veterinerinizin ve en yakın acil kliniğin telefonunu görünür bir yere yazın
Zehirlenme riskini artıran hatalar
- Kedili eve zambak ya da zambak içeren buket almak
- "Azıcık çikolata / bir tane üzüm bir şey olmaz" demek
- İlaçları çanta ve komodinde açıkta bırakmak
- Zehirlenmede önce internete bakıp evde çözüm denemek, veterinere geç haber vermek
- Veterinere danışmadan hayvanı kusturmaya çalışmak
- Sineklik takılı diye pencereyi kediye güvenli sanmak
Acil durumda merak edilenler
Hayvanım zehirli bir şey yedi ama iyi görünüyor. Yine de gitmeli miyim?
Evet. Antifriz, üzüm, kemirgen zehiri ve bazı ilaçlarda belirtiler saatler hatta günler sonra çıkar; o noktada organ hasarı başlamış olabilir. Hayvan iyi görünürken tedaviye başlamak her zaman daha etkilidir. Neyin, ne zaman ve yaklaşık ne kadar alındığını not edip veterinerinizi arayın.
Kedimin yanında zambak var mıydı, emin değilim. Ne yapmalıyım?
Şüphe bile yeterli sebeptir; beklemeden veterinere gidin ve mümkünse bitkiyi ya da bir parçasını yanınıza alın. Zambak zehirlenmesinde erken saatlerde başlanan tedavi hayat kurtarıcıdır.
Evde bulundurmam gereken bir ilk yardım malzemesi var mı?
En önemlisi, veterinerinizin ve en yakın 24 saat açık kliniğin telefon numarasının hazır olmasıdır. Kusturucu maddeleri ve aktif kömürü kendi başınıza kullanmayın; bunların gerekip gerekmediğine veteriner karar verir.
Bir hayvanı eve getirmeden önce bitkileri, ilaçları, temizlik ürünlerini ve çöp kutusunu oda oda kontrol edin. Acil veteriner kliniğinin telefonunu görünür bir yerde tutun.
Zehir bilgisi kaynağı
Bitki adını fotoğraftan tahmin etmek yerine güvenilir bir listeyle doğrulayın. Bitki uyarıları için ASPCA'nın kediler için zehirli ve zehirsiz bitkiler veri tabanı kullanılmıştır. Türkiye'de zehirlenme şüphesinde doğrudan veteriner hekiminizi veya açık acil kliniği arayın.
Daha fazla okuma ve kaynaklar
Konuyu daha ayrıntılı okumak isterseniz aşağıdaki kuruluşların yayınlarına bakabilirsiniz. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hayvanınızın durumuna özel kararları veteriner hekiminizle birlikte verin.
- ASPCA: kediler için zehirli ve zehirsiz bitkiler (İngilizce).
- ASPCA: köpekler için zehirli ve zehirsiz bitkiler (İngilizce).
- ASPCA: evcil hayvanlara verilmemesi gereken insan yiyecekleri (İngilizce).
