Aşı takvimi köpeğin yaşına, önceki aşılarına, sağlık durumuna ve yaşam biçimine göre düzenlenir. Parvovirüs, gençlik hastalığı, hepatit ve kuduz gibi hastalıklara karşı hangi aşının ne zaman konuşulduğunu bilmek takip işini kolaylaştırır. Kesin programı veteriner hekiminiz belirlemelidir.
Aşı neden birden çok doz gerektirir?
Yeni doğan yavru, ilk günlerde emdiği ağız sütüyle annenin antikorlarını alır. Bu anne antikorları yavruyu erken haftalarda korur; ama aynı antikorlar aşının işe yaramasını da engelleyebilir. Antikorlar her yavruda farklı hızda azalır: kimi 8. haftada düşer, kimi 14-16. haftaya kadar sürer. Hangi haftada "korumasız pencere" açılacağını önceden bilemediğimiz için yavruya 2-4 hafta arayla birkaç doz yapılır. Böylece antikorlar ne zaman düşerse düşsün en az bir doz tam etki gösterir. Seri tamamlanmadan köpek korunmuş sayılmaz.
Temel (core) aşılar
- Karma aşı (genellikle DHPP / DHPPi): Gençlik hastalığı (distemper), parvovirüs, adenovirüs (bulaşıcı hepatit) ve parainfluenza bileşenlerini içerir. Parvovirüs kanlı ishal ve kusmayla seyreder, aşısız yavrularda hızla ölümcül olabilir ve ortamda aylarca canlı kalır. Distemper solunum, sindirim ve sinir sistemini birlikte vurur.
- Kuduz: Hem köpek hem halk sağlığı için hayati. Türkiye kuduz riski taşıyan bir ülkedir; kuduz aşısı yasal açıdan da önemlidir ve konaklama, nakil, seyahat ile birçok resmi işlemde aranır.
- Leptospiroz: Güncel AAHA kılavuzunda tüm köpekler için temel aşı kabul edilir. Kemirgen idrarıyla kirlenmiş su ve toprakla bulaşabilir; insanlara da geçebilen bir hastalıktır.
Yaşam biçimine bağlı (non-core) aşılar
- Bordetella / parainfluenza ("kennel cough", kuru öksürük): Pansiyon, köpek kreşi, eğitim okulu, park gibi köpeklerin bir arada olduğu ortamlar için önerilir. Birçok pansiyon bu aşıyı şart koşar.
- Lyme, canine influenza gibi aşılar bölgesel risk yüksekse gündeme gelir; Türkiye'de rutin değildir.
Örnek yavru aşı takvimi
Aşağıdaki plan yalnızca bir örnektir; tarihleri veteriner hekiminiz ayarlar.
- 6-8. hafta: İlk karma aşı; birlikte dışkı muayenesi ve parazit planı. Bu dönemin genel bakımı yavru köpeğin eve alışması yazısında.
- 12. hafta veya sonrası: Leptospiroz serisi 2-4 hafta arayla iki doz olarak başlatılabilir. Bordetella aşısı temas riskine göre eklenir.
- 16. hafta veya sonrası: Karma serisinin son dozu uygulanır. Toplamda en az üç dozun 6-16. haftalar arasında 2-4 hafta arayla yapılması önerilir. Kuduz aşısı ürün etiketi ve yerel kurala göre planlanır.
- İlk seri sonrası: Karma için son başlangıç dozunu izleyen bir yıl içinde tek pekiştirme, ardından çoğunlukla üç yıllık aralık önerilir. Leptospiroz yıllık tekrarlanır; Bordetella gibi yaşam biçimine bağlı aşıların aralığı risk ve ürüne göre belirlenir.
Seri biterken sosyalleşmeyi durdurmayın
Bağışıklık serisi tamamlanana kadar (yaklaşık 16. hafta + 1-2 hafta) köpeği yoğun köpek trafiği olan, zeminin kirli olabileceği yerlerden (parklar, pazar yerleri, ortak tuvalet alanları) uzak tutun. Ancak sosyalleşmeyi tümüyle durdurmak da bir hatadır: köpeklerde davranışsal sosyalleşme penceresi ilk 3-4 ayda kapanır. Bu dönemde köpeği kucağınızda gezdirebilir, evinizde tanıdıklarla tanıştırabilir, temiz ortamlarda aşılı ve sağlıklı köpeklerle kontrollü buluşturabilirsiniz. Farklı sesler, zeminler, insanlar ve nesnelerle olumlu deneyim, ileride korku ve saldırganlık riskini azaltır; sosyalleşmeyi eğitimle birlikte yürütmek için köpek eğitiminin 7 temel kuralı yol gösterir.
Kuduz hakkında bilinmesi gerekenler
- Kuduz, belirti başladıktan sonra neredeyse daima ölümcüldür ve tüm memelilerden insana geçer.
- Bu nedenle aşı bireysel değil toplumsal bir korumadır; her sahipli köpeğin aşılı olması sokak popülasyonundaki riski de düşürür.
- Bir hayvan sizi ısırır veya tırmalarsa yarayı 15 dakika boyunca bol su ve sabunla yıkayın ve vakit kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna başvurun. Isıran hayvanı mümkünse gözlem altında tutun.
- Kuduz aşısı olmuş bir köpek bile bilinmeyen bir hayvanla temas ettiğinde veterinere bildirilmeli.
Parazit koruması
- İç parazitler: Yavrularda sık (ilk aylarda 2 haftada bir başlanıp aya seyreltilir), yetişkinlerde yaşam biçimine göre düzenli; yaygın öneri 3 ayda birdir. Bazı solucanlar insana, özellikle çocuklara bulaşır. Dışkıyı bahçeden/parktan toplamak bulaşı azaltır.
- Kalp kurdu (dirofilaria): Sivrisinek ısırığıyla bulaşır; kalpte ve akciğer damarlarında erişkin solucanlara dönüşür, tedavisi zor ve risklidir. Endemik bölgelerde aylık ya da düzenli koruyucu önerilir. Koruyucuya başlamadan önce kan testi gerekir; zaten bulaşmış bir köpeğe koruyucu vermek tehlikelidir.
- Dış parazitler: Pire ve kene koruması genellikle yıl boyu önerilir. Kene; babesiyoz, ehrlichiyoz gibi ağır kan hastalıkları taşır. Pire, yassı solucan (tenya) bulaştırır ve pire alerjili köpeklerde şiddetli kaşıntı yapar.
Aşı öncesi ve sonrası
- Aşı yalnızca sağlıklı köpeğe yapılır; ateş, ishal veya iştahsızlık varsa ertelenir.
- Aşıdan sonra 1-2 gün hafif uyuşukluk, iştah azalması veya enjeksiyon yerinde hassasiyet normaldir.
- Yüz ve ağız çevresinde şişlik, tekrarlayan kusma-ishal, kaşıntılı kabarcıklar, dengesizlik veya nefes güçlüğünde derhal veterinere gidin.
- İlk aşılarda kısa süre klinikte beklemek, nadir görülen alerjik reaksiyonda hızlı müdahale sağlar.
Aşı korumasını zayıflatan hatalar
- Seriyi tamamlamadan "aşısı yapıldı" saymak. Tek doz, çoğu yavruda kalıcı koruma vermez.
- Rapel dozunu unutmak. Takvimin gecikmesi korumada boşluk açar.
- Sosyalleşmeyi tamamen kesmek. Aşırı temkin, davranış sorunlarına zemin hazırlar; denge kontrollü, temiz ortamlı sosyalleşmedir.
- Parazit korumasını yaza sıkıştırmak. Kene ve iç parazit riski dört mevsim sürebilir; planı veterinerle yıllık kurun.
Takvimle ilgili merak edilenler
Aşı geçmişi bilinmeyen yetişkin köpek sahiplendim, ne yapılır?
Veteriner genellikle bir başlangıç serisi uygular: karma aşı ve 2-4 hafta sonra bir tekrar, ayrıca kuduz. Yetişkinde anne antikoru sorunu olmadığı için seri kısadır.
Takvim birkaç hafta kaçtı, baştan mı başlanır?
Kısa gecikmelerde genellikle kaldığı yerden devam edilir. Çok uzun aralıklarda veteriner bir ek doz planlayabilir.
Yaşlı köpeğe aşı yapılır mı?
Genellikle evet. Sağlık durumu değerlendirilerek, gereken temel aşılar ve kuduz sürdürülür; kronik hastalığı olan köpeklerde plan hekimle bireyselleştirilir.
Kayıt ve sağlık karnesi
Kuduz aşısı ve diğer uygulamalar sağlık karnesine işlenir; birçok ilde mikroçip kaydıyla birlikte dijital kayıt da yapılır. Köpeği sahiplendirirken karneyi ve varsa kimlik kartını yeni sahibe verin; devamlılık, gereksiz doz yapılmasını veya eksik kalmasını önler.
Bir köpekle tanışırken aşı karnesini, kuduz aşısının tarihini ve son parazit uygulamasını sorun. Eksik ya da belirsiz kayıtları veteriner hekiminizle yeniden planlayın.
Dayanılan veterinerlik kılavuzu
Programın çerçevesi AAHA köpek aşılama önerilerine dayanır. Yaş, sağlık, kullanılan ürün ve Türkiye'deki kuduz kuralları takvimi değiştirebilir; son programı veteriner hekim belirler.
Daha fazla okuma ve kaynaklar
Köpeğinizin bakımı, eğitimi ve sağlığı için daha derin bilgi arayanlara aşağıdaki kuruluşların yayınları iyi bir başlangıç olur. Kişiye özel bir sağlık ya da davranış kararı için veteriner hekiminize veya davranış uzmanınıza danışın.
- WSAVA Aşılama Rehberleri — Dünya Küçük Hayvan Veteriner Hekimleri Birliği’nin kedi ve köpek aşılama önerileri (İngilizce).
- AAHA köpek aşılama rehberi: temel ve isteğe bağlı aşılar (İngilizce).
- Dünya Sağlık Örgütü: kuduz bilgi notu (İngilizce).
- 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu — Mevzuat Bilgi Sistemi.
